Pamięć i Historia

Wieś Teremiski powstała w końcu XVIII wieku, kiedy to w latach 1765-1780 realizowany był plan użytkowania Puszczy Białowieskiej, opracowany przez podskarbiego nadwornego litewskiego Antoniego Tyzenhauza (Samojlik 2007: 96).
W zamyśle Tyzenhauza było znaczące ograniczenie prawa wchodów (udokumentowanego od XVI wieku, lecz istniejącego już w XV wieku), przy jednoczesnym zorganizowaniu sieci osad, których mieszkańcy mieli zajmować się różnego rodzaju przemysłem leśnym w obrębie puszczy, w tym wypałem węgla drzewnego, smoły, potażu, dziegciu. Pracami tymi zajmowali się tak zwani budnicy. Nazwa tych robotników leśnych pochodzi od prowizorycznych osad – bud – które powstawały w miejscach wyrębu i prowadzonej przez nich działalności produkcyjnej. Popielarnie działające na uroczyskach Szczekotowo, Pohorelec i Teremiski zostały zamknięte w 1792 roku (Hedemann 1939: 144). Część Budników opuściła puszczę, część jednak pozostała i na wykarczowanych gruntach założyła wsie Budy, Pogorzelce i Teremiski.

Nazwa wsi związana jest z ogrodem do polowań Teremiska, zbudowanym dla Stanisława Augusta Poniatowskiego na polowanie, które odbyło się w dniach 31 sierpnia i 1 września 1784 roku (Samojlik 2005: 51-55; Samojlik, Jędrzejewska), natomiast uroczysko Teremiski wymienione jest w „Opisaniu Puszcz Ekonomii Brzeskiej” z 1796 roku. Jak podaje Aleksander Brückner, uroczyskiem zowie się każde miejsce w lesie czy w polu, mające swoją osobliwą nazwę (Brückner 1985: 595). O wiele trudniejsze jest ustalenie znaczenia nazwy „Teremiski”. Rdzeń „terem” ma wiele znaczeń, w dodatku całkowicie różnych: może to być zarówno wieża, jak wysoki drewniany dom przeciwieństwo budy, dwór (Brückner 1985: 580), pałac (Karłowicz 1900-1927). Razem z przyrostkiem –isko, derywującym nazwy miejsc (np.: pastwisko, siedlisko) może oznaczać miejsce, na którym stoi „terem”. Czy nazwa ta odwzorowuje kształt opisanej królewskiej altany łowieckiej Stanisława Augusta Poniatowskiego? Niestety słowo „terem”, zdaniem niektórych, choć Brückner odnosi się do tego krytycznie, może oznaczać również: kąt, dziurę, zaułek, a nawet zarośla.

Nazwiska pierwszych mieszkańców Teremisek zawarte w spisie inwentarza z 1798 roku przytacza Otto Hedemann: Wiszniewscy, Paluchowie, Smokiulewicze, Dobrzyńscy (Hedemann 1939: 144). Wymienione w XVIII- wiecznym dokumencie nazwiska mieszkańcy noszą do dziś, ale ich brzmienie zaprzecza tezie o pochodzeniu protoplastów teremiszczanskich rodów z Mazowsza. Polskimi nazwiskami nie są ani Wiszniewski, ani Smokiulewicz, które jest zapewne przekręconym białoruskim Smoktunowicz, ani Paluch (co po polsku brzmiałoby Poluch i stąd dzisiejsze brzmienie Poleszuk). Znaczną część mieszkańców Teremisek od początku musieli stanowić miejscowi Białorusini obrządku wschodniego, gdyż w „Akcie funduszu” cerkwi w Białowieży, wydanym w 1797 roku czytamy, że „włościanie wsiów Zastawie, Stoczka, Podolan z strzelcami i budnikami w uroczysku Teremiska i Pogorzelce mieszkającymi, wielokrotnie dopraszali, słuszną swoją przekładając dolegliwość, iż oni oddaleni od cerkwi parafialnej (szereszewskiej) częstokroć w uczestnictwie słuchania nabożeństw nie bywali…”. W 1826 r. „Dziennik Warszawski” pisał o mieszkańcach puszczańskich wsi: „Są to Rusini w znacznej części Litwy zamieszkali. Ich język jest ruski” (Hedemann 1939: 296). Litewscy Rusini to dzisiejsi Białorusini.

W Teremiskach mieściła się siedziba pisarza budnego. Jednak nie mieszkali tam sami budnicy, „Akt funduszu” cerkwi w Białowieży na pierwszym miejscu wymienia strzelców teremiszczańskich, a dopiero na drugim budników.

Znane są cztery próby wysiedlenia i zalesienia Teremisek. Pierwszą podjęła administracja puszczy już w ostatnich latach XVIII wieku. Nie najlepszego zdania był o mieszkańcach wsi, zasłużony dla puszczy, Krzysztof Engelhardt, leśniczy i zarządca białowieskiego folwarku, który w 1798 roku pisał, że „do samego hultajstwa i włóczęgi przyzwyczajeni nie mają żadnej uprzęży i gospodarstwa”. Postulował więc przeniesienie ich w rejon Masiewa, do pracy w tworzonym tam wówczas folwarku, a na ich ziemi proponował zapuścić las. Plan ten okazał się jednak zadaniem niełatwym i w rezultacie niemożliwym do przeprowadzenia (Hedemann 1939: 144-145, 276). Sześć rodzin z Teremisek otrzymało „od carycy Katarzyny II po uczastku ziemi w uroczysku Za Dwarom” (Informacja Aleksego Siemieniuka z dn. 13 IX 2005 r., zapisana przez P. Bajko). Nie powiodła się również podjęta później przez władze rosyjskie próba wysiedlenia budników na Wołyń (Hedemann 1939: 144).

W 1826 roku w Teremiskach znajdowało się 20 chat, a we wsi mieszkał strzelec, który miał chronić puszczę (Bajko 1984: 11). Pierwszą szkołę – tak zwaną szkołę gramoty – wieś otrzymała w 1890 roku.

„W roku 1906, pisze Hedemann o Teremiszczańskich, należeli oni do najbardziej „upartych”, których zarząd apanaży nie zdołał skusić żadnymi ponętnymi propozycjami. Zresztą mieli dobre grunta i obfite sianokosy, zarabiali na robotach leśnych i podobno nieźle dorabiali na odszkodowaniach, jakie im płacono za stratowane przez dziki, żubry etc. zasiewy.” (Hedemann 1939: 144).

W 1915 roku, cofająca się przed Niemcami, armia rosyjska ewakuowała wraz z sobą ludność  cywilną. Całe wioski wraz z dobytkiem ruszyły na wygnanie. Wydarzenie to, które przeszło do historii pod nazwą bieżeństwa, nie dotknęło bezpośrednio Teremisek, jednak poprzez splątane losy rodzin, stało się częścią pamięci wioski.

Przed drugą wojną światową mieszkało w Teremiskach około 300  mieszkańców w 56 chatach.

Czteroklasowa szkoła podstawowa działała dzięki gościnności gospodarzy, m.in Morozowskich, Wiszniewskich i Wołkowyckich.

Mieszkańcy Teremisek wzięli udział w kampanii wrześniowej 1939 roku, Smoktunowicze i Artemiukowie walczyli w obronie Warszawy. Pierwszy oddział niemiecki zjawił się w Teremiskach na początku września. Około 20 żołnierzy, idących od strony Hajnówki, wyszło z lasu na łąki nad Łutownią. W tym samym czasie przez Teremiski przeszedł na wschód oddział polskiej kawalerii. Wydarzenia te opisuje Borys Nikitiuk w książce „Z dziejów Hajnówki i jej okolic” (Nikitiuk 2003:6).

W czasie okupacji sowieckiej 10 lutego 1940 roku NKWD przeprowadziło w Puszczy Białowieskiej akcję wywózki rodzin leśników do Kazachstanu (Bajko 2001: 143-144). Według wspomnień Czesławy Siemionow z Teremiskek wywieziono tamtego dnia rodziny Konstantego Smoktunowicza, Pawła Wiszniewskiego, Jana Wiszniewskiego i Józefa Dobrzyńskiego.

Po ponownym wkroczeniu wojsk niemieckich, 25 lipca 1941 roku, Niemcy przeprowadzili akcję wysiedleńczą. Mieszkańców Teremisek oraz sąsiednich wsi: Bud i Pogorzelec, łącznie 183 rodziny, wywieziono do wsi Smolany i Zahorie pod Prużaną (obecnie Białoruś), a Teremiski spalono.

Po wkroczeniu wojsk radzieckich w 1944 roku kolejne rodziny teremiszczańskie zaczęły wracać do opustoszałej, zarośniętej pokrzywami wsi. Jednak jeszcze pod koniec lat 40. Dyrekcja Lasów Państwowych Okręgu Białostockiego planowała likwidację Teremiskek, Bud i Pogorzelec oraz przesiedlenie mieszkańców na tereny powiatu Gołdap. W protokole z narady, która odbyła się 24 czerwca 1948 roku, znajduje się następujący opis wsi puszczańskich, w których zlokalizowanych było wówczas łącznie 157 gospodarstw: „Budy, Teremiski i Pogorzelce są zamieszkałe głównie przez ludność małorolną, utrzymującą się przeważnie z prac leśnych oraz  wypasania bydła na terenie puszczy” (Archiwum Państwowe w Białymstoku). Mimo daleko posuniętych przygotowań, akcja przesiedleńcza nie powiodła się i Teremiski zostały odbudowane na dawnym miejscu.

Na początku lat 50. mieszkańcy zbudowali szkołę na działce wydzielonej z gruntów wszystkich gospodarzy jeszcze przed wojną. Szkoła na wiele lat stała się ośrodkiem kultury dla okolicy – tutaj przyjeżdżało objazdowe kino, odbywały się zabawy, przedstawienia na małej scenie, był pierwszy telefon i telewizor. W 1970 roku w Teremiskach mieszkało 169 osób.

W połowie lat 70. postawiono w Teremiskach drewniany budynek z przeznaczeniem na remizę Ochotniczej Straży Pożarnej oraz Dom Ludowy. W Domu Ludowym czynna była biblioteka, prowadzono zajęcia dla dzieci, zabawy i zebrania, działało Koło Gospodyń Wiejskich.

Gospodarstwa ciągnęły się daleko poza obecne granice wsi. Wieś tętniła życiem. Teremiszczańska młodzież, w liczbie kilkudziesięciu (!) chłopców i dziewczyn, urządzała potańcówki. Na łąkach wypasały się trzy stada krów (w sumie około 200 sztuk), gęsi, konie.

W 1979 roku zamknięto szkołę. Dom Ludowy powoli przestał pełnić swoje funkcje  biblioteki, miejsca zabaw dla dzieci i zebrań. Dziś większość mieszkańców stanowią ludzie starzy. Jest jedna krowa, żadnego konia. Jeszcze dwa lata temu były 3 świnie, dziś żadnej. Jak mówi pani Zina: „Sporo ludzi wyprowadziło się, powyjeżdżali. Wyfrunęli młodzi stąd. Starych dużo poumierało. Ich domy puste zostały”. Wielu domów już nie ma.

Podobny los spotyka wiele wiosek na Podlasiu. Również ważne niegdyś miasta, ośrodki intelektualne i  przemysłowe dziś pozbawione praw miejskich tkwią w bezruchu i zapomnieniu na uboczu.

Teremiski, jak większa część Podlasia, leżą na obszarze, który historycznie należał do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Do dziś bardzo wyraźnie mówi o tym sama nazwa województwa – podlaskie. Odnosi się ona nie do lasu, ale do Lachów – Polaków. Jest to ziemia „pod Laszska” czyli leżąca pod laską - polską granicą. W XV wieku mieszkańcy Wielkiego Księstwa Litewskiego nazwali tak pogranicze województwa trockiego. Po Unii Lubelskiej, mimo przyłączenia części Podlasia do Korony, Puszcza pozostała w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Formalnie w granicach Polski znalazła się dopiero wraz z powstaniem drugiej Rzeczpospolitej.

Bibliografia:

Bajko P. Białowieża zarys dziejów, Białowieża, 2001.

Brinken J., O Puszczy Białowieskiej, „Dziennik Warszawski”, T. IV, Warszawa 1826.

Brückner A., Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1985.

Hedemann O., Dzieje Puszczy Białowieskiej w Polsce przedrozbiorowej (w okresie do 1798 roku), Warszawa 1939, reprint „Agencja Benkowski”, Białystok.

Karłowicz J., A. Kryński, W. Niedźwiedzki, Słownik języka polskiego, Warszawa 1900-1927.

Nikitiuk B., Z dziejów Hajnówki i jej okolic (1915 – 1939), Hajnówka, 2003.

Samojlik T., (red.), Ochrona i łowy, Białowieża, 2005.

Samojlik T., Antropogenne przemiany środowiska Puszczy Białowieskiej do końca XVIII wieku, Białowieża-Kraków, 2007.

Samojlik T., Jędrzejewska B., Altana do polowań króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w zagrodzie Teremiska – przyczynek do dziejów Puszczy Białowieskiej, rękopis.

Winiarska K. (red.), Opowieści Teremiszczańskie, Teremiski, 2009.

Байко П., Тэраміскі, „Ніва”, Nr 45 z 4 XI 1984.

Konsultacja: prof. Oleg Łatyszonek i ks. Grzegorz Sosna